Zachowek – komu przysługuje i ile wynosi?

Śmierć bliskiej osoby wiąże się nie tylko z trudnymi emocjami, ale często również z koniecznością uregulowania spraw spadkowych. Jednym z najczęściej pojawiających się pytań jest pytanie czy należy mi się coś, jeśli zostałem pominięty w testamencie? Odpowiedzią na to pytanie jest instytucja zachowku, która ma chronić najbliższych członków rodziny spadkodawcy przed całkowitym pozbawieniem ich udziału w majątku.

W tym artykule wyjaśniam, komu przysługuje zachowek, jak obliczyć jego wysokość oraz kiedy roszczenie może okazać się bezskuteczne.

Czym jest zachowek?

Zachowek to roszczenie pieniężne przysługujące określonym osobom najbliższym spadkodawcy – spadkobiercom ustawowym, które zostały pominięte w dziedziczeniu lub otrzymały mniej, niż gwarantuje im ustawa. Wbrew powszechnemu przekonaniu, zachowek nie oznacza prawa do otrzymania części konkretnej nieruchomości czy samochodu. Uprawniony może domagać się wyłącznie zapłaty odpowiedniej kwoty pieniężnej.

Komu przysługuje zachowek?

Prawo do zachowku mają wyłącznie osoby wskazane w przepisach Kodeksu cywilnego, czyli:

• zstępnym spadkodawcy (dzieci, wnuki, prawnuki itd),
• małżonkowi,
• rodzicom (wyjątkowo, jeżeli spadkodawca nie miał zstępnych).

Zachowek nie przysługuje zaś:

• innym krewnym,
• osobom wydziedziczonym (którzy w testamencie zostali pozbawieni prawa do zachowku).

Kiedy można żądać zachowku?

Najczęściej roszczenie o zachowek powstaje, gdy:

• spadkodawca sporządził testament i pominął najbliższą rodzinę,
• cały majątek zapisał jednej osobie z pominięciem innych spadkobierców,
• za życia przekazał większość majątku w formie darowizn,
• uprawniony otrzymał ze spadku mniej niż wynosi należny mu zachowek. 

Ile wynosi zachowek?

Wysokość zachowku zależy od wartości całego majątku spadkowego oraz udziału, jaki przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym.

Co do zasady zachowek wynosi:

• 1/2 wartości udziału spadkowego, który przypadłby przy dziedziczeniu ustawowym,
• 2/3 wartości udziału, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jest małoletnim zstępnym spadkodawcy.

Przykład:

Pan Jan pozostawił majątek o wartości 900 000 zł. Miał żonę i dwoje dzieci, jednak cały majątek zapisał w testamencie jednemu z synów.
Przy dziedziczeniu ustawowym każde z trojga spadkobierców otrzymałoby po 1/3 spadku, czyli po 300 000 zł.
Zachowek dla pominiętej żony i drugiego dziecka wyniesie:
300 000 zł × 1/2 = 150 000 zł dla każdego.
Jeżeli jedno z dzieci byłoby małoletnie, jego zachowek wyniósłby:
300 000 zł × 2/3 = 200 000 zł.

Czy darowizny mają wpływ na zachowek?

Tak. To jedna z najczęstszych przyczyn sporów sądowych.
Przy obliczaniu zachowku do wartości spadku często dolicza się darowizny dokonane przez spadkodawcę jeszcze za życia. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy rodzic przepisał mieszkanie lub dom jednemu z dzieci. Może się więc okazać, że mimo niewielkiej wartości majątku pozostawionego po śmierci, zachowek będzie liczony od znacznie wyższej kwoty.

Czy można zostać pozbawionym zachowku?

Tak, ale wyłącznie w wyjątkowych sytuacjach.
Najczęściej następuje to poprzez wydziedziczenie w testamencie. Samo pominięcie w testamencie nie wystarczy.

Aby wydziedziczenie było skuteczne, muszą istnieć ustawowe przesłanki, np.:

• uporczywe postępowanie sprzeczne z zasadami współżycia społecznego,
• dopuszczenie się ciężkiego przestępstwa przeciwko spadkodawcy lub jego najbliższym,
• uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych. 

W praktyce sądowej skuteczność wydziedziczenia bardzo często jest kwestionowana, a Sąd może badać zasadność wydziedziczenia.

Jak długo można dochodzić zachowku?

Roszczenie o zachowek nie jest bezterminowe.
Co do zasady przedawnia się po 5 latach od ogłoszenia testamentu, a w niektórych przypadkach – od otwarcia spadku. Po upływie tego terminu dochodzenie należności może okazać się niemożliwe.
Dlatego nie warto zwlekać z analizą swojej sytuacji.

Jak wygląda postępowanie o zachowek?

W wielu przypadkach sprawę można zakończyć bez procesu poprzez zawarcie ugody.
Jeżeli jednak strony nie dojdą do porozumienia, konieczne jest wniesienie pozwu do sądu. W toku postępowania sąd ustala m.in.:

• skład majątku spadkowego,
• wartość poszczególnych składników,
• wysokość darowizn dokonanych przez spadkodawcę za życia,
• krąg osób uprawnionych,
• należną kwotę zachowku.

W bardziej skomplikowanych sprawach często powoływany jest biegły rzeczoznawca majątkowy do wyceny nieruchomości.

Czy zachowek przysługuje, gdy rodzice przepisali dom na jedno dziecko?

Bardzo często tak. Darowizna nieruchomości może zostać doliczona do spadku przy obliczaniu zachowku.

Czy można zrzec się zachowku?

Tak. Możliwe jest zawarcie ze spadkodawcą umowy o zrzeczenie się dziedziczenia w formie aktu notarialnego, której skutki mogą obejmować również utratę prawa do zachowku.

Czy zachowek trzeba zapłacić od razu?

Nie zawsze. W uzasadnionych przypadkach możliwe jest rozłożenie należności na raty lub odroczenie terminu płatności, zwłaszcza gdy natychmiastowa zapłata byłaby nadmiernie uciążliwa dla zobowiązanego. O terminie zapłaty najczęściej rozstrzyga Sąd w orzeczeniu końcowym lub ustalenia zawarte przez strony po zakończeniu sprawy.

Podsumowanie

Zachowek ma na celu ochronę najbliższych członków rodziny przed całkowitym pominięciem w dziedziczeniu. Każda sprawa wymaga jednak indywidualnej analizy – znaczenie mają treść testamentu, wartość majątku, wcześniejsze darowizny oraz relacje rodzinne.
Jeżeli zostałeś pominięty w testamencie lub otrzymałeś pozew o zapłatę zachowku, warto jak najszybciej przeanalizować swoją sytuację prawną. Odpowiednio przygotowana strategia może mieć istotny wpływ zarówno na wysokość dochodzonego roszczenia, jak i na wynik całego postępowania.